AI là 'vật tế thần' cho làn sóng sa thải: Sự thật đằng sau những con số

Làn sóng sa thải nhân sự do AI đang càn quét các tập đoàn công nghệ lớn, nhưng liệu trí tuệ nhân tạo là nguyên nhân thực sự hay chỉ là cái cớ để tối ưu hóa chi phí?

Hiện nay, trí tuệ nhân tạo (AI) dường như đã trở thành một “lời giải thích vạn năng” tại các văn phòng làm việc. Khi hàng nghìn nhân viên nhận thông báo chấm dứt hợp đồng, lý do phổ biến nhất được đưa ra là “tối ưu hóa bộ máy cho kỷ nguyên công nghệ”. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của các chiến lược gia tài chính, bức tranh này thực dụng và phức tạp hơn nhiều so với những tuyên bố hào nhoáng từ ban lãnh đạo doanh nghiệp.

Khi AI trở thành “vật tế thần” hoàn hảo cho các đợt cắt giảm

Thực tế cho thấy tốc độ cắt giảm nhân sự đang diễn ra chóng mặt. Dữ liệu từ đơn vị tư vấn Challenger, Gray & Christmas ghi nhận số lượng thông báo sa thải trong tháng 4 tăng vọt 38%, trong đó AI là nguyên nhân hàng đầu được viện dẫn trong hai tháng liên tiếp.

Chúng ta đã thấy Coinbase cắt giảm 14% nhân sự với lý do tối ưu hóa hoạt động theo điều kiện thị trường. Cloudflare cũng chia tay khoảng 1.100 người (tương đương 20% lực lượng lao động). Những ông lớn như Meta, Amazon hay Block cũng không ngoại lệ khi liên tục phát tín hiệu giảm nhu cầu tuyển dụng.

Tuy nhiên, ông Adam Coons, Giám đốc đầu tư tại Winthrop Capital, nhận định rằng AI đúng là có khả năng thay thế một phần lao động, nhưng nó đang bị lợi dụng như một “vật tế thần”. Các doanh nghiệp thực chất đang tận dụng làn sóng này để loại bỏ phần nhân sự dư thừa sau giai đoạn mở rộng quá nóng trong những năm trước.

Minh chứng rõ nhất nằm ở thị trường việc làm tổng thể tại Mỹ. Trong khi ngành CNTT chứng kiến 342.000 vị trí “bốc hơi” kể từ đỉnh năm 2022, thì các lĩnh vực y tế, vận tải và bán lẻ vẫn tuyển dụng mạnh mẽ, và tỷ lệ thất nghiệp chung gần như đi ngang. Điều này cho thấy đây là cuộc điều chỉnh cục bộ của ngành công nghệ hơn là một cuộc khủng hoảng việc làm do AI gây ra trên diện rộng.

Nghịch lý “¹⁄₄ nhân sự” và sự thật về tự động hóa

Nỗi lo sợ bị AI cướp mất việc làm là có cơ sở. Khảo sát của Microsoft trên 20.000 lao động toàn cầu cho thấy áp lực khủng khiếp trong việc phải chạy đua với công nghệ. Thế nhưng, ranh giới giữa việc “bị thay thế” và “được hỗ trợ” lại rất mong manh.

Theo phân tích từ McKinsey & Company, hiện có rất ít công việc bị tự động hóa hoàn toàn. Dù máy móc có thể xử lý tới 57% các hoạt động kỹ thuật, nhưng những tác vụ này thường nhỏ lẻ và rải rác. Doanh nghiệp không thể đơn giản là thay thế một vị trí vận hành cụ thể bằng một con bot.

Ông Nitin Seth, đồng sáng lập Incedo, đã đưa ra một ví dụ sắc sảo về “nghịch lý ¹⁄₄”: Công nghệ có thể giúp tăng 25% năng suất, nhưng doanh nghiệp không thể sa thải ¹⁄₄ một con người. Bạn không thể lấy 25% khối lượng công việc của 4 nhân viên khác nhau rồi gộp lại để loại bỏ một người.

Thay vì xóa sổ vị trí, AI đang buộc người lao động phải tái định nghĩa vai trò. Điển hình là ngành kỹ sư phần mềm, nơi 90% lao động sử dụng công cụ hỗ trợ viết mã (theo Google). Kỹ năng cốt lõi giờ đây không còn là gõ lệnh (coding) mà chuyển sang tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và kiểm duyệt chất lượng hệ thống.

Cuộc chơi định hình lại lợi nhuận: Từ “Kỹ sư” thành “Người xây dựng”

Boris Cherny từ Anthropic dự báo khái niệm kỹ sư phần mềm truyền thống sẽ sớm biến mất, thay thế bằng thuật ngữ “người xây dựng” (builder) – nơi việc viết mã chỉ là một phần nhỏ, còn tư duy kiến trúc và điều phối AI mới là trọng tâm. Kỹ sư Sujata Sridharan (từng làm việc tại Bolt) cũng thừa nhận thực tế hiện nay là sự kết hợp giữa tư duy con người và tốc độ thực thi của máy móc.

Đối với các nhà đầu tư, đây là bộ lọc khắc nghiệt. Eric Jackson từ EMJ Capital khuyên rằng nên tập trung vào những doanh nghiệp dùng AI để tạo ra lợi nhuận đột phá, thay vì những đơn vị chỉ dùng AI để cắt giảm chi phí vận hành cũ. Ví dụ như Opendoor, họ không dùng AI để tối ưu quy trình cũ mà xây dựng lại toàn bộ mô hình vận hành trên một “tờ giấy trắng”.

Mặc dù Dan Priest (Giám đốc AI của PwC Mỹ) cho rằng AI chưa xóa sổ hàng loạt ngành nghề, nhưng sự xáo trộn lao động sẽ còn kéo dài. Đáng chú ý, ông Umesh Ramakrishnan từ Kingsley Gate cảnh báo: quá trình tự động hóa sẽ bắt đầu từ những vị trí thấp nhất và dần leo lên các tầng quản lý cao hơn.

Lời kết: AI không trực tiếp cướp đi công việc của bạn, nhưng một người biết dùng AI sẽ thay thế một người không biết dùng AI. Bài học ở đây là đừng quá sa đà vào nỗi sợ hãi, mà hãy tập trung chuyển dịch từ tư duy “thực thi’ sang tư duy “kiến tạo”.

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Bạn đang tự định vị mình là một “người thợ gõ lệnh” hay một “người xây dựng” trong kỷ nguyên này? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận bên dưới!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

AI có thực sự thay thế hoàn toàn công việc của con người không?Hiện tại, AI chủ yếu tự động hóa các tác vụ nhỏ lẻ (khoảng 57% hoạt động kỹ thuật theo McKinsey) chứ không thay thế hoàn toàn một vị trí công việc cụ thể. Nó thay đổi bản chất công việc từ thực thi sang kiểm duyệt và tư duy chiến lược.

Tại sao nhiều công ty lấy AI làm lý do sa thải dù thực tế không thay thế hoàn toàn?Nhiều doanh nghiệp sử dụng AI như một ‘vật tế thần’ để hợp thức hóa việc cắt giảm nhân sự dư thừa sau giai đoạn mở rộng quá nóng, nhằm làm hài lòng các nhà đầu tư về việc tối ưu hóa chi phí.

Người lao động cần làm gì để không bị đào thải trong làn sóng AI?Cần chuyển dịch kỹ năng từ thực thi thuần túy sang tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và khả năng điều phối công cụ AI. Hãy trở thành một ‘người xây dựng’ (builder) thay vì chỉ là người vận hành.

Câu hỏi thường gặp

AI có thực sự thay thế hoàn toàn công việc của con người không?

Hiện tại, AI chủ yếu tự động hóa các tác vụ nhỏ lẻ (khoảng 57% hoạt động kỹ thuật theo McKinsey) chứ không thay thế hoàn toàn một vị trí công việc cụ thể. Nó thay đổi bản chất công việc từ thực thi sang kiểm duyệt và tư duy chiến lược.

Tại sao nhiều công ty lấy AI làm lý do sa thải dù thực tế không thay thế hoàn toàn?

Nhiều doanh nghiệp sử dụng AI như một ‘vật tế thần’ để hợp thức hóa việc cắt giảm nhân sự dư thừa sau giai đoạn mở rộng quá nóng, nhằm làm hài lòng các nhà đầu tư về việc tối ưu hóa chi phí.

Người lao động cần làm gì để không bị đào thải trong làn sóng AI?

Cần chuyển dịch kỹ năng từ thực thi thuần túy sang tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và khả năng điều phối công cụ AI. Hãy trở thành một ‘người xây dựng’ (builder) thay vì chỉ là người vận hành.