Kinh tế Gig tại Trung Quốc: Sự tự do hay cái bẫy sinh tồn của 247 triệu người?

Sự chuyển dịch mạnh mẽ của 247 triệu người lao động Trung Quốc rời bỏ công việc ổn định để tham gia kinh tế gig đang phơi bày những biến động sâu sắc trong cấu trúc thị trường lao động hiện đại.

Tại các bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, hình ảnh những người trẻ không mặc áo blouse nhưng lại am tường mọi quy trình y tế đang trở nên phổ biến. Zhao Xiaoyu, 25 tuổi, là một ví dụ điển hình. Dù sở hữu tấm bằng cử nhân điều dưỡng, cô không chọn con đường biên chế truyền thống mà trở thành một “hộ tống y tế” tự do. Với thu nhập dao động từ 6.000 đến 8.000 nhân dân tệ mỗi tháng, Zhao đánh đổi sự ổn định lấy quyền chủ động về thời gian – một tư duy đang định nghĩa lại khái niệm nghề nghiệp của thế hệ mới.

Cuộc di cư lịch sử: Khi “Bát cơm sắt” không còn là bến đỗ an toàn

Dữ liệu tính đến quý III/2025 cho thấy một cú xoay trục ngoạn mục: khoảng 247 triệu người (chiếm 30% lực lượng lao động) đang hoạt động theo mô hình linh hoạt. So với con số 200 triệu vào năm 2021, sự tăng trưởng này phản ánh một thực tế khắc nghiệt: mô hình “bát cơm sắt” – những vị trí biên chế trọn đời – đang dần mất đi sức hút.

Có hai nguyên nhân cốt lõi thúc đẩy làn sóng này. Thứ nhất là áp lực cạnh tranh khủng khiếp khi số lượng sinh viên tốt nghiệp mỗi năm liên tục lập đỉnh, khiến việc tìm kiếm một vị trí văn phòng ổn định trở thành cuộc chiến sinh tồn. Thứ hai là sự kiệt quệ về tinh thần trước văn hóa làm việc “996” (làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần), đẩy giới trẻ tìm kiếm sự giải thoát trong các công việc tự do.

Sự phân hóa sâu sắc trong nền kinh tế Gig

Nền kinh tế chia sẻ không phải là một khối đồng nhất; nó đang phân tách thành hai thái cực rõ rệt:

• Nhóm lao động kỹ năng số (Digital Nomads): Những người như Andrew Liu (lập trình viên AI) hay các nhà sáng tạo nội dung, livestreamer. Họ tận dụng công nghệ để làm việc từ xa với mức thu nhập cao vượt trội so với công việc văn phòng truyền thống.
• Nhóm lao động hiện diện vật lý: Tài xế công nghệ, nhân viên giao hàng, hoặc các dịch vụ hộ tống y tế. Đây là nhóm lao động dựa trên sức lực và sự hiện diện trực tiếp, thường có thu nhập bấp bênh hơn.

Ngay cả những công việc mang tính trải nghiệm như “bạn đồng hành du lịch” của Bruce Tang cũng đang trở thành một phân khúc mới, biến sở thích cá nhân thành nguồn thu nhập hàng ngày.

Mặt tối của nền kinh tế “làm mọi thứ” và áp lực sinh tồn

Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài hào nhoáng của sự “tự chủ thời gian” là một thực tế đầy rẫy rủi ro. Theo phân tích từ các chuyên gia kinh tế, sự gia tăng của lao động thời vụ thường tỷ lệ nghịch với tốc độ tăng trưởng kinh tế vĩ mô. Khi thị trường việc làm chính quy thắt chặt, kinh tế Gig vô tình trở thành một “lưới an sinh bất đắc dĩ” thay vì là một lựa chọn phong cách sống.

Trên các nền tảng như Xianyu, một “nền kinh tế làm mọi thứ” đang hình thành, nơi người trẻ rao bán mọi kỹ năng từ dắt chó đi dạo đến giám sát việc học. Đáng báo động hơn, ngay cả giới trí thức như y bác sĩ cũng đang bị cuốn vào vòng xoáy này. Thu nhập của một bộ phận bác sĩ đã sụt giảm 30-40%, buộc họ phải làm thêm các công việc giao hàng để trang trải chi phí sinh hoạt.

Khảo sát năm 2025 cho thấy một con số đáng suy ngẫm: gần 80% lao động trên nền tảng số chỉ kiếm được dưới 2.000 nhân dân tệ/tháng. Để duy trì mức thu nhập này, họ phải làm việc tới 14 giờ mỗi ngày trong một môi trường mà tiền công cho mỗi đơn hàng liên tục bị ép xuống mức tối thiểu.

Vùng xám pháp lý và nỗ lực tái lập trật tự từ Bắc Kinh

Rủi ro lớn nhất của mô hình này chính là sự thiếu hụt các cơ chế bảo vệ. Phần lớn lao động Gig đang hoạt động trong một “vùng xám pháp lý”: không hợp đồng, không bảo hiểm y tế, không lương hưu và không trợ cấp thất nghiệp. Mọi rủi ro về sức khỏe và thu nhập đều bị đẩy hoàn toàn về phía cá nhân người lao động.

Trước thực trạng này, chính quyền Trung Quốc đã có những động thái quyết liệt. Kế hoạch 12 điểm được công bố gần đây nhằm thiết lập hành lang pháp lý cho hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các trọng tâm bao gồm:

• Kiểm soát thuật toán: Tăng tính minh bạch trong cách các nền tảng phân bổ công việc để tránh thao túng thu nhập.
• Đảm bảo công bằng: Yêu cầu các công ty công nghệ phải có cơ chế trả lương hợp lý hơn.
• Gỡ bỏ rào cản hành chính: Kết nối quyền lợi bảo hiểm y tế và lương hưu với lao động linh hoạt, thay vì chỉ gắn chặt với hộ khẩu và công việc chính quy.

Sự trỗi dậy của kinh tế Gig không còn là một xu hướng nhất thời, mà đã trở thành một cấu trúc dài hạn của thị trường lao động toàn cầu. Đối với hàng triệu người trẻ, câu hỏi không còn là “chọn tự do hay ổn định”, mà là làm thế nào để tồn tại trong một thế giới mà sự ổn định đang dần trở thành một thứ xa xỉ phẩm.

Bạn nghĩ sao về xu hướng này? Liệu sự tự do trong công việc có đáng để đánh đổi bằng sự an toàn về an sinh xã hội? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận bên dưới.